डी.एड (D.Ed - Diploma in Education)
डी.एड (D.Ed - Diploma in Education) हा प्राथमिक शाळांमध्ये शिक्षक बनण्यासाठी केला जाणारा एक लोकप्रिय व्यावसायिक डिप्लोमा कोर्स आहे. या कोर्सला सध्या D.El.Ed (Diploma in Elementary education) या नावाने देखील ओळखले जाते.
राष्ट्रीय
शैक्षणिक धोरण (NEP) अंतर्गत शिक्षक प्रशिक्षणाच्या नियमांमध्ये बदल होत असले, तरी प्राथमिक शिक्षण
क्षेत्रातील नोकरीसाठी हा एक महत्त्वाचा पायाभूत कोर्स मानला जातो.
१.
पात्रता (Eligibility)
डी.एड
कोर्सला प्रवेश मिळवण्यासाठी उमेदवाराने खालील अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
- शैक्षणिक पात्रता: मान्यताप्राप्त
बोर्डातून १२ वी (Higher
Secondary) परीक्षा उत्तीर्ण असणे आवश्यक आहे.
- कमाल टक्केवारी: खुल्या
प्रवर्गातील (Open Category) उमेदवारांना १२ वीत किमान ४९.५०%
ते ५०% गुण आणि मागासवर्गीय (Reserved
Category) उमेदवारांना किमान ४४.५०% ते ४५%
गुण असणे बंधनकारक आहे.
२.
कोर्सचा कालावधी आणि शुल्क (Duration
& Fees)
- कालावधी:
हा २
वर्षांचा पूर्णवेळ (Full-Time)
डिप्लोमा कोर्स आहे, जो
सामान्यतः ४ सेमिस्टरमध्ये विभागलेला असतो.
- शुल्क (Fees): डी.एड
कोर्सचे शुल्क सरकारी आणि खाजगी महाविद्यालयांनुसार बदलते. सरकारी किंवा
अनुदानित (Aided) कॉलेजेसमध्ये वार्षिक शुल्क सुमारे ₹३,३०० ते ₹१२,०००
पर्यंत असते, तर
खाजगी संस्थांमध्ये हे शुल्क जास्त असू शकते.
३.
प्रवेश प्रक्रिया (Admission Process)
महाराष्ट्रात
डी.एड प्रवेश प्रक्रिया सहसा ऑनलाइन पद्धतीने राबवली जाते:
- उमेदवारांची निवड
१२ वीच्या गुणांच्या गुणवत्तेवर (Merit List)
किंवा राज्यस्तरीय प्रवेश
परीक्षेद्वारे (Entrance Exam) केली जाते.
- १२ वीचे निकाल लागल्यानंतर शिक्षण विभागामार्फत अधिकृत
पोर्टलवर अर्ज प्रक्रिया सुरू होते.
४.
अभ्यासक्रम (Syllabus & Subjects)
या
२ वर्षांच्या कोर्समध्ये विद्यार्थ्यांना अध्यापनाचे (Teaching) सैद्धांतिक
आणि व्यावहारिक शिक्षण दिले जाते. यामध्ये प्रामुख्याने खालील विषयांचा समावेश
असतो:
- बालविकास आणि बालकांचे मानसशास्त्र (Child Development & Psychology)
- शिक्षणशास्त्राची तत्त्वे (Principles of Education)
- भाषा अध्यापन पद्धती (मराठी/हिंदी/इंग्रजी)
- गणित, विज्ञान आणि सामाजिक शास्त्रे अध्यापन पद्धती
- प्रात्यक्षिक (Practical): शाळांमध्ये
जाऊन विद्यार्थ्यांना शिकवण्याचा प्रत्यक्ष सराव (Micro Teaching & Internship) करावा लागतो.
५.
करिअर आणि नोकरीच्या संधी (Career
Opportunities)
डी.एड
पूर्ण केल्यानंतर उमेदवार इयत्ता
१ ली ते ८ वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षक म्हणून काम करण्यास पात्र ठरतात.
- रोजगार क्षेत्र: जिल्हा
परिषद (ZP) शाळा, महानगरपालिका शाळा,
शासकीय आणि खाजगी
अनुदानित/विनाअनुदानित प्राथमिक शाळा.
- अतिरिक्त परीक्षा: डी.एड
पूर्ण केल्यानंतर सरकारी नोकरी मिळवण्यासाठी TET
(Teacher Eligibility Test)
किंवा CTET
(Central Teacher Eligibility Test)
परीक्षा उत्तीर्ण करणे अनिवार्य
आहे.
- सुरुवातीचा पगार: खाजगी
शाळांमध्ये सुरुवातीला ₹१०,००० ते ₹१५,००० तर सरकारी शाळांमध्ये अनुभव आणि पदानुसार ₹३०,०००
पेक्षा जास्त वेतन मिळू शकते.
महत्त्वाची नोंद (नवे शैक्षणिक धोरण - NEP): नवीन शैक्षणिक धोरणानुसार आगामी काळात २ वर्षांचा डी.एड
अभ्यासक्रम टप्प्याटप्प्याने बंद करून ४ वर्षांचा एकात्मिक (Integrated) बी.एड
(B.Ed) कोर्स सुरू केला जात आहे. त्यामुळे प्रवेश घेण्यापूर्वी चालू
शैक्षणिक वर्षातील शासन निर्णयाची पडताळणी करणे योग्य ठरेल.
